İnsanlığın var oluşuyla başlayan ısınma ve pişirme isteği ateşin bulunmasıyla gerçekleşebilmiştir. Ateşi takiben cam ve metal bulunmuş. İlk insanların deniz kenarında yaktıkları ateş, denizin gelgiti sayesinde sönünce ateşin yandığı yerde ani soğuma ile kızgın kumdan cam oluşmuş. Metaller de yine ateş yakılan yerin bir metal madeni bölgesi olması nedeniyle oluşan ısıdan dolayı oradaki topraktan sert yapılar fark edilmesi sonucunda metal ortaya çıkmıştır.
1- Isınma ve pişirme için kullanılan yakıtın satın alınmasında birkaç önemli nokta ifade edilecek olursa:
1- Yakıt boyutu,
2- Kalorisi, kül ve nem miktarı,
3- Özelikle yaz ayında alınması,
4- Peşin alınması,
5- Mümkünse birkaç komşu birlikte veya birkaç site beraber toplu alınması,
6- Toplu alımların ekonomikliği sağlaması,
7- Ucuz yakıt değil kaliteli yakıt alınması,
8- Yakıtın gelmesiyle ödemenin yapılması.
Hangi ebatta kömür alınmalı: Piyasada kömür boyutları fındık, ceviz, portakal ve karpuz diye adlandırılırlar. Yakılacak yerdeki ızgara aralıklarından geçmeyecek boyutta olmasına dikkat edilmeli. Kömür küçük boyutta ise ızgaradan küllüğe dökülür ve yanmadan külle dışarı atılır. Bu milli servet kaybı demektir.
Yakıtın ısıl değeri fiyatını belirler. Düşük kalorili kömürler ucuzdur fakat yüksek kaloriye göre daha fazla kül ve nem içerirler. Bu nedenle daha pahalıya gelir. Ucuz kömürden aynı kaloriyi elde etmek için daha çok kömür alınır, kül atılır ve daha çok hava kirletilir.
Kömür, mutlaka Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında alınmalıdır. Herkes yaz tatiline gideceğinden kömürcüler işinizi daha rahat halleder. Bu dönem de kömür peşin paraya ucuz alınır. Bu aylarda alınmasının bir başka önemi de kömürdeki nem oranıdır. Kömürlerde nem oranları % 25’e kadar çıkmaktadır. Kömür yaz aylarında alındığında bu nem oranı % 5–10 kadar inebilir buda tonda % 10–15 kazanç demek, aynı zamanda bu kadar az hava kirliliği, cebinizden daha az para çıkacak ve daha az işçilik olacak demektir. Toplu alımlarda direkt olarak toptancıdan alınabilir. Kömürün depolanmada dikkat edilmesi gereken bir nokta ise 10 torbadan fazla üst üste koyulmaması gerekir aksi halde kömür sıkışmadan dolayı kendi kendine yanar.
2- İdeal yakmanın önemli noktaları:
Yanmanın tam ve verimli olması için sisteme yeterli oksijen verilmesi gerekir.
Yanmanın oluşabilmesi için olmazsa olmaz dört unsur vardır;
1- Ateş,
2- Yanıcı (odun, kömür vb),
3- Oksijen
4- Uygun ortam.
Bu şartlar sonucu oluşan yanmada ikiye ayrılır;
1- Tam yanma: Bir yakıtın tamamen yanarak ihtiva ettiği Karbonun (C) tamamı CO2’e dönüştüğünde oluşan yanmaya tam yanma denir.
2- Tam olmayan yanma: Yakıtın yandıktan sonra oksijenle tamamen reaksiyona giremeden bıraktığı cürufta (kül’de) bir miktar karbon kalmış ise böyle yanmaya tam olmayan yanma adı verilmektedir. Gerekli şartlar sağlanmadığında (bilhassa O2 ihtiyacı), yakıtın yanarak CO2 yanında bir miktar CO vermesine yetersiz yanma denir.
Her yakıtın fiziksel yapısına ve atmosfer basıncına bağlı olarak değişen bir tutuşma sıcaklığı söz konusudur. Ayrıca, katı yakıtın bileşiminde bulunup yanma sonunda geriye kalan artık maddeler toplamına “kül” adı verilir. Yine yakıt yakıldıktan sonra geriye kalan katı kütleye “cüruf” adı verilmektedir. Eğer cüruf, miktarından fazla ise, aradaki fark yanmayıp cürufta kalan karbondan ileri gelmektedir.
Uygun Ortam: Yakıtın yakılacağı yer soba ve kalorifer kazanı olabilir. Burada baca boyutları çok önemlidir. Maalesef baca yapımına gerekli önem verilmemektedir. Yasalarda inşaat yapımında baca standardı mevcut olmayıp denetim de yoktur. Bundan dolayı sağlıklı baca yapılmıyor ve iyi bir baca çekişi gerçekleşemiyor.
Uygun yakma: Uygun yakma için iki şart vardır: a) Üstten yakma b) Baca durumu. Yakma işleminde, yakıt kazan veya sobaya konularak yakma işlemi üsten yapılmalıdır. Yanma alttan yapılırsa çok siyah duman çıkar. Çünkü alevin üstünde yanacak ürün çok olduğundan yeterli oksijen gelmez. Ayrıca, yakıt üzerindeki nem ve uçucu tozlar da yanma sayesinde kuruyarak bacadan çıkar. Siyah duman, aynı zamanda ısısı alınmamış yakıttır. Bu yüzden yakıt üsten yakılmalı ve yeteri miktarda hava girişi sağlanmalıdır. Aksi halde asla yeterli yanma olmaz. Bu durum hem ekonomik değil hem de hava kirliliği ile doğaya zarar verilmiş olur.
İdeal yanmada bacanın iyi çekmesi için olmazsa olmaz şartlar;
1- Kullanılacak soba ve kalorifer kazanına göre baca çapları hesaplanmalıdır. Soba düzeni için yapılmış bacaya kalorifer kazanı bağlanırsa baca çekmez. Nedeni ise birim zamanda bacadan çıkması gereken duman çıkamayacağındandır, ideal yanma olmaz ve bu tip bacalar çok içeri duman verir ve çabuk kurum bağlar.
2- Bacanın yüksekliği binanın çatısının en üst noktasında en az 60 cm yukarıda olmalı. Bu bacanın çekişini kolaylaştırır, rüzgâr esintisi ile duman çok çabuk dağılır.
3- Baca içinde asla daralma ve genişlemeler olmamalı, bu da dumanın rahat hareketini engeller. Bu tip daralma ve genişlemeli baca rahat çekmez içeri duman verir, yanma zorlaşır, zehirlenmelere neden olur.
4- Bacanın içerisine yağmur ve karın girişine engel olan şapkanın yerleştirilmesi önemlidir. Bunun nedeni, bacanın çekmesini engellemesidir. Kar ve yağmur suyu, dumanla ve baca isi ile birleşerek zift meydana getirerek boru bağlantılarından siyah bir renkte akar.
5- Baca da kuzey – güneye dikkat ederek çıkış hattı bırakılmalıdır. Burada bacanın şapkası bırakılırken şapka ayakları arasındaki mesafe ve yönleri bacanın çekmesi için önemlidir (sobalar için yönlendirici takılabilir).
6- Bacalar mutlaka YALITIMLI olmalıdır. Bu konuda maalesef ülkemiz çok geridedir. Yalıtım konusu çok önemlidir, iyi baca yapılabilir ama yalıtım olmadığında iyi baca çekimi sağlanamaz. Bacalar yapılırken kolaylık olması için büz kullanılmaktadır. Büze ısı yalıtımı yapılmadığından baca iyi çekmez, çok çabuk tıkanır (kurum yapar) ve en önemlisi bacalardan siyah zift akar. Büz, betondan imal edildiğinden dolayı ısı iletim katsayısı tuğlaya göre çok yüksektir. Bina içi soba bacası yapılacaksa mutlaka baca tuğlası kullanılmalı ve tuğlanın deliklerine çok beton doldurulmamalıdır. Şayet bina dışından baca yapılacaksa çift tuğla örülmeli, iki tuğla arasına yalıtım içine taş veya cam yünü konulmalıdır. Baca bina dışından sacdan yapılacak ise mutlaka borunun dışına taş veya cam yünü sarılmalı üzerine kalın alüminyum folyo veya ikinci boru yapılmalıdır. Bu şekilde imal edilen bacalar genellikle siyah zift akmaz.
7- Baca ve duman borularının düzenli temizliği yapılmalıdır.
Uygun yakıt alımı ve uygun yakma için olmazsa olmaz şartlar sağlamanız umuduyla.
29.10.2008
Dr.Vedat DEMİR
